Important 5 Things Diabetes

 1.Walk for atleast 45 minutes a day.

2. Check your HbA1C every 6 months to check control of diabetes and change treatment accordingly.

3.Avoid curd in diet.Ofcourse avoid sugar loaded items.

4.Avoid Daytime sleep 💤 .

5. Try to maintain as small dose of medicine as possible Diabetes is lifestyle disorder need to control it by changing lifestyle. 

How to get rid of Constipation

Constipation is biggest enemy of health and foremost precursor for illness/bad health.

In today's lifestyle people become obsessed for weight loss but often in this weight loss journey people fail to maintain gut health.

Here are the 5 keys to maintain proper gut health

1. Don't avoid urge to stool also don't try to bring urge for defecation forcefully.

2.Drink atleast 3-4 liters of water

3. Exercise regularly (45min. Brisk walk)

4.Have a fiber in diet(Carrot,raddish etc.)

5.Consume 2-4 tsf of Ghee daily.

Diet and lifestyles to follow in various seasons

 friends hope you have gone through last blog regarding Immunity.

Today I want to discuss on "Rutucharya" - Regimen to follow in different Rutus ( seasons ) of year.

As we all know we fall prey to different kind of diseases in different seasons ; Likewise  in summer season there is increase in cases of kidney stones, in rainy season there is increase in pain of arthritis patients, in winter there is rise in cold and flu patients.

Thus when season changes, there is impact on human bodies. In Ayurveda, the time at which season changes (for example from summer to rainy and rainy to winter) is called as "Rutusandhikal".

 "Rutusandhikal" is also important in consideration of disease developmemt.

Ayurveda  has considered following 6 Rutus in one year and advocated different Regimen for every Rutu ;

Hemant

Shishir

Wasant 

Greeshma

Varsha

 Sharad

For sake of convenience if we consider English calender then every rutu will have two months in it.

1.Hemant :- November,December

2.Shishir :- Janaury,February 

3.Wasant :- March,April

4.Greeshma:- May,June

5.Varsha:- July,August

 6.Sharad:- September,October

We will further merge Two Rutus and will give Regimen to follow in every Season so it can be helpful to avoid seasonal diseases,  thus; 

Hemant & Shihir = Winter season

Wasant & Grishma =Summer season 

Warsha & Sharad = Rainy season.

Also Harada/ Haritaki is medicine which can be used in different seasons with different Anupan.

This is the concept of "Rutu Haritaki"( Haritaki in every season)stated in Ayurveda.

Anupan is substance which is to be taken after drug administration. So we will discuss how we can use Haritaki in every season to prevent diseases. 

So in next blog we will discuss what regimen we should follow and how Haritaki will be helpful for us in upcoming Rainy season.

विविध ऋतूत कसे वागावे ?

 मित्रांनो आशा आहे की आपण प्रतिकारशक्ती संदर्भात शेवटचा  ब्लॉग वाचला असेल.

 आज मला " ऋतुचर्या"  वर्षाच्या वेगवेगळ्या ऋतु (सिजन) मध्ये पाळायची पद्धति यावर चर्चा करायची आहे.

 आपल्या सर्वांना माहित आहे की आपण वेगवेगळ्या हंगामात वेगवेगळ्या प्रकारच्या आजारांना बळी पडतो.

ज्या प्रमाणे उन्हाळ्याच्या काळात मूत्रपिंडातील खडे असणारया रुग्णांचे प्रमाणात वाढ होते, पावसाळ्यात संधिवात असलेल्या रुग्णांच्या वेदनात वाढ होते, हिवाळ्यात थंडी आणि फ्लूच्या रुग्णांमध्ये वाढ होते.

 जेव्हा ऋतु बदलतात तेव्हा मानवी शरीरावर त्याचा परिणाम होतो.  आयुर्वेदात ज्या वेळेस हंगाम बदलतो (उदाहरणार्थ उन्हाळ्यापासून पावसाळी आणि पावसाळ्यापासून हिवाळ्यापर्यंत) त्याला ऋतुसांधीकल' म्हणतात.

  "ऋतुसांधीकल" हा रोगाच्या विकृतीच्या विचारात देखील महत्त्वपूर्ण आहे.

 आयुर्वेदात एका वर्षात ६ ऋतुंचे पालन करण्याचा विचार केला आहे आणि प्रत्येक रुतूसाठी वेगवेगळ्या  आहार विहाराचं पालन करावयास सांगितले अाहे.

 हेमंत

 शिशिर

 वसंत

 ग्रीष्म

 वर्षा

 शरद

 सोयीसाठी जर आपण इंग्रजी कॅलेंडरचा विचार केला तर प्रत्येक रुतूमध्ये दोन महिने असतील.

 1.हेमंत: - नोव्हेंबर, डिसेंबर

 २.शिशिर: - जानेरी, फेब्रुवारी

 ३.वसंत: - मार्च, एप्रिल

 ४.ग्रिश्म : - मे, जून

 ५.वर्षा: - जुलै, ऑगस्ट

 6.शरद: - सप्टेंबर, ऑक्टोबर

 आम्ही पुढे दोन रुतस एकत्र  करू आणि प्रत्येक हंगामात पथ्य पाळू जेणेकरून हे हंगामी रोग टाळण्यास उपयुक्त ठरेल

 हेमंत आणि शिशिर = हिवाळा

 वसंत आणि ग्रीष्मा =  उन्हाळा 

 वर्षा आणि शरद = पावसाळा.

 हरडा / हरितकी हे औषध असे आहे जे वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये वेगवेगळ्या अनुपानाबरोबर वापरले जाऊ शकते.

 आयुर्वेदात सांगितलेल्या ऋतु हरितकी (प्रत्येक हंगामात हरितकी) ही संकल्पना आहे.

अनुपान हा पदार्थ  औषधोपचारानंतर घ्यावा जसे कि आपण एखादा पदार्थ खाल्ल्यानंतर पाणी पितो तसे औषधा नंतर घ्यावयाचा पदार्थ. म्हणून आम्ही प्रत्येक हंगामात हरितकीचा उपयोग करुन रोगांपासून बचाव कसा करू शकतो यावर चर्चा करू.

 म्हणून आपण पुढच्या ब्लॉगमध्ये आपण कोणत्या पथ्याचे  अनुसरण करावे आणि आगामी पावसाळ्यात हरीतकी आपल्यासाठी कशी उपयुक्त ठरेल याबद्दल चर्चा करू.

व्याधीक्षमत्व म्हणजे काय?

कोविड १९ ने मार्चमध्ये भारतात प्रवेश केल्यानंतर प्रतिकारशक्ती या विषयावर बरीच चर्चा केली गेली. आज मी प्रतिकारशक्तीसंबंधित काही महत्त्वाचे मुद्दे विस्तृत सांगत आहे.

  * रोग प्रतिकारशक्ती म्हणजे काय? *

 मी तांत्रिक गोष्टींबद्दल चर्चा करू इच्छित नाही परंतु

 समजण्यास सोप्या शब्दात.  रोगप्रतिकार शक्ती ही संसर्ग, विष इत्यादी घटकांच्या बाबतीत निर्माण झालेली प्रतिकूल परिस्थिती हाताळण्याची क्षमता आहे.

 आजवर मानवी वंश अस्तित्वात असण्यात प्रतिकार शक्तीने महत्वाची भूमिका बजावली.

प्रतिजैविकांचा शोध लागण्यापूर्वी सुद्धा येथे संक्रमणांचे अस्तित्व होते आणि रोगप्रतिकारक शक्तीच्या आधारे मानव विविध साथीच्या आजारांपासून बचावला आहे.

आपल्या शरीरात योग्य रोग प्रतिकारशक्ती असणे आवश्यक आहे. अन्यथा रोग प्रतिकारशक्ती अपयशी ठरली तर मग संसर्गाला बळी पडण्यापासून आपला बचाव करणे अशक्य आहे.

आपल्या मानवजातीच्या उदयापासून आपण शतकानुशतके वेगवेगळ्या बॅक्टेरिया आणि विषाणूंसह जगत आहोत.

 म्हणूनच योग्य प्रतिकारशक्ती टिकवण्यासाठी आपण काय करावे हे समजणे फार महत्वाचे आहे.

 आयुर्वेदात "ख वैगुण्य" (दुर्बल बिंदू) ही संकल्पना मानली जाते. 

जोपर्यंत ख वैगुण्य असणार नाही तोपर्यंत व्याधी अस्तित्त्वात येणार नाही.

 उदाहरणार्थ मित्रांचा गट हिवाळ्यातील आईस्क्रीम खाण्यासाठी जातो  त्यापैकी 1-2 जणांना सर्दीचा त्रास होईल आणि इतरांना नाही याचा अर्थ असा नाही की या आजाराच्या विकासासाठी त्यांच्यात ख वैगुण्य (दुर्बल बिंदू) आहे.  आणि इतरांकडे ख वैगुण्य (कमकुवत बिंदू) नसतो म्हणून त्यांना रोगाचा प्रादुर्भाव होत नाही.

 रोगाचा विकास होण्यापूर्वी शरीरात ख वैगुण्य समजणे आणि त्यास योग्यप्रकारे ताकद देणे महत्वाचे आहे.

कोणत्याही रोगाचा विकास होण्यापूर्वी ख वैगुण्य आहे हे दर्शवते की आपल्याला ही लक्षणे समजून घ्यावीत आणि त्या सुधारण्यासाठी उपाययोजना सुरू केल्या पाहिजेत.

 उदाहरणार्थ मूतखडा पूर्ण विकासाआधी बरीच रुग्ण लघवीत जळजळ होण्याची किंवा लालसरपणाची तक्रार देतात, सर्दीचा विकास होण्यापूर्वी घश्यात खवखवणे लक्षण उद्भवते तेव्हा आपण अशा लक्षणांना समजून घ्यावे आणि त्वरित उपचार सुरु केले पाहिजेत जेणेकरुन आपण रोगाच्या वाढीस प्रतिबंध करू शकू.

 बाधित व्यवस्थेनुसार आयुर्वेदात वेगवेगळ्या रासायन द्रव्याचे वर्णन आहे.

 महत्वाचे:-

तर योग्य प्रतिकारशक्ती मिळवण्यासाठी आपल्याकडे असणे आवश्यक आहे

  1.योग्य आहार

 २.योग्य झोप

 ३.योग्य व्यायाम

 १.योग्य आहार 

म्हणजे खाण्याच्या योग्य सवयीचे पालन करणे 

 खाण्याच्या योग्य संयोजनांचे अनुसरण करणे (विरुद्धआहार टाळणे)

 योग्य प्रमाणात जेवण करणे

 2. 7-8 तास शांत झोप

 ३.नियमित व्यायाम

 आहार आणि निद्रा (झोप) हे निरोगी जीवनाचे दोन मुख्य आधारस्तंभ आहेत.

 मला असे वाटत नाही की रोग प्रतिकारशक्ती विकसित करण्यासाठी काही शॉर्टकट नसतो.

What is Immunity?

Since Covid19 struck in March in India there is lot of Discussion regarding Importance of Immunity so today i want to elaborate some important points regarding immunity

 *What is Immunity?* 

I dont want to discuss technical things but 

In simple terms to understand. Immunity is organisms capacity to handle unfavourable conditions perticularly in regards of Infection, poisons etc factors.

Till today Immunity played major role in existence of Human race.

Before discovery of Antibiotics there is existence of Infections and mankind survived through epidemics and pandemics on the basis of immunity.

Our body must have a proper immunity otherwise if immunity fails then its impossible to defend ourselves from falling prey to infections.We human race we are living with various bacterias and viruses since centuries.

So its very important to understand what we should do to maintain proper immunity.

Ayurveda considered concept of "Kha Vaigunya"(Weak point) until unless there is presence of kha vaigunya according to Ayurvedic literature disease will not develop.

for example goup of freinds go to eat ice cream in winter 1-2 of them will develop Comman cold and others will not that means there is presence of Kha vaigunya (Weak point) in them for development of this perticular disease. And others dont have such khavaigunya ( weak point) so they dont develop disease.

 its important to understand kha vaigunuya in body before development of disease and strengthen it properly.

Before development of any disease there are symtoms which shows that there is khavaigunya we should understand this symptoms and start measures to correct it 

for example before development of Kidney stone many patients give complaint of Burning/ redness in urine, before development of comman cold there is symptom of sore throat we should understand such symptoms and start treatment immediately so that we can restrict disease progression.

According to affected system there is description of different Rasayan dravyas in Ayurved.

Important :-

So to have proper Immunity we must have

 1.Proper food 

2.Proper sleep

3.Proper excersize

Proper food means following proper eating 1habits (Ahar vidhi vishesh ayatane)

following proper food combinations (avoiding virrudhann)

Having meals in proper quantity

2.7-8  hours sound sleep

3.Regular exercise

Ahar and Nidra(sleep) are  two major pillars of healthy life.

I dont think there is shortcut to develop Immunity.

Mistakes to Avoid

Title What to avoid to maintain a good Health

Hello friends hope you have enjoyed our last blog regarding early rising.

Today i want to start my blog with one medical case discussion  .

Last year in month of May, one of my friend called me with the symptoms of *cramps* in the legs,particularly in the calf region. As he was also a general practitioner from other healthcare system we had a long discussion regarding possible causes of this condition and suddenly it struck in my mind that this kind of presentation is mentioned in ayurvedic texts for patients who have tendency to hold urge of defecation or excretion of stool,  i asked that friend regarding such habit and asked him to stop holding urge of defecation for longer duration and his problem got sorted.

So friends it is important to understand that there are some urges that should not be hold for longer duration that are called as "Adharniya Vega".

 If we hold such urges then it will cause various diseases in body.

Many a times people make it habit of holding urges for longer duration. Sometimes people hold it to follow social etiquettes, sometimes due to shy specially girls, sometimes for work reasons this chain goes on and then it becomes habit. 

This urges are there due to bodies need of excretion or nutrition.

 If we hold them for longer duration then it is going to hamper our internal homeostasis/balance.

There are 13 such urges that should not be controlled/ Hold

1.Stool

2.Urine

3.Abdominal gas/ Fart

4.Thirst

5.Apetite

6.Emesis

7.Sneezing

8.Sleep 

9.Exertional Duyspnoea

10.Semen

11.Burp/ Belch

12.Yawning

13. Tears/ Crying

This type of urge holding will cause various body ailments ranging from simple headache to carcinomatous changes in body.

So friends avoid holding such adharniya vegas as far as possible.

I have also observed some patients in practice who are trying initiate this urges when that are not present.

For example some people in my observation go to toilets for 40-50min and there they try to intiate urge of defecation, by straining many of this people end up in developing "Piles ,Fissure in Ano". 

 *Summary* 

So to hold urge  for longer duration and to initiate urge for our convenience both are not advisable.

शीर्षक चांगले आरोग्य राखण्यासाठी काय टाळावे

 नमस्कार मित्रांनो आशा आहे की आपण लवकर उठण्या  संदर्भात आमच्या शेवटच्या ब्लॉगचा आनंद घेतला असेल.

 आज मला माझा ब्लॉग एका वैद्यकीय प्रकरणातील चर्चेने प्रारंभ करायचा आहे.

 गेल्या वर्षी मे महिन्यात, माझ्या एका मित्राने मला पाय, विशेषतः पोटरिचा प्रदेशात * पेटके * येण्याची लक्षणे दिली.  तो स्वत:  एक  चिकित्सक आहे या क‍ारनाने या स्थितीच्या संभाव्य कारणांबद्दल आमच्याशी दीर्घकाळ चर्चा झाली आणि अचानक माझ्या मनात असे वाटलं की अशा प्रकारच्या सादरीकरणाचा उल्लेख अशा रूग्णांसाठी आयुर्वेदिक ग्रंथात केला गेला आहे ज्यांना मलविसर्जन करण्याची इच्छा असताना ते हि क्रिया थांबवून ठेवतात, मी त्या सवयीसंदर्भात त्या मित्राला विचारले आणि जास्त काळ शौचाची इच्छा तशिच ठेवणे थांबवण्यास सांगितले आणि त्याची समस्या सुटली.

 तर मित्रांनो हे समजून घेणे महत्वाचे आहे की अशा काही शारीरिक प्रक्रिया आहेत ज्या "अधारनिय वेग " म्हणून ओळखल्या जातात. या दीर्घ मुदतीसाठी धरुन ठेवू नये.

  जर आपण अशी तीव्र इच्छा धरली तर यामुळे शरीरात विविध आजार उद्भवू शकतात.

 बर्‍याच वेळा लोक दीर्घ कालावधीसाठी वेग धरण्याची सवय लावतात.  कधीकधी लोक सामाजिक शिष्टाचार पाळण्यासाठी धरतात, कधीकधी लज्जास्पद विशेषत: मुलींमधून हे अधिक दिसते , कधीकधी कामाच्या कारणास्तव ही साखळी चालू होते आणि नंतर ही सवय होते.

 *शरीरात उत्सर्जन किंवा पोषण आवश्यकतेमुळे या प्रक्रिया /वेग आहेत.* 

  जर आम्ही त्यांना जास्त कालावधीसाठी धरून ठेवले तर ते आमच्या अंतर्गत होमिओस्टॅसिस / समअवस्था बाधा  आणतात.

 अशा 13 प्रक्रिया आहेत ज्या नियंत्रित ठेवू नयेत

 1. मल

 २. मूत्र

 ३. वायु नि:सरन

 4. तहान

 5. भुक

 6. उलटि

 7. शिंका येणे

 8. झोप

 9. दम

 10. वीर्य

 11. ढेकर

 12.जांभई 

 13. अश्रू / रडणे

 या प्रकारच्या प्रक्रिया थांबविल्यामुळे  शरीरात साध्या डोकेदुखीपासून कर्करोगाचे  बदल होण्यापर्यंत शरीराचे विविध आजार उद्भवू शकतात.

 म्हणून मित्रानो शक्य तोवर वेग धारण करणे टाळावे.

 मी काही रुग्ण पाहिले आहेत जे अशा प्रक्रिया अस्तित्त्वात नसताना या आणण्याचा प्रयत्न करीत असतात.

 उदाहरणार्थ माझ्या निरीक्षणामधील काही लोक ३०-४० मिनिटे प्रसाधनगृहांमध्ये जातात आणि तेथे शौचास बळजबरि आनण्याचा  प्रयत्न करतात, यापैकी बर्‍याच जणांना "मुळव्याध, फिशर इन अनो" असे विकार  जडतात

  * सारांश *

 म्हणून दीर्घकाळासाठी वेग धारण करणे आणि आमच्या सोयीसाठी वेग निर्माण करणे या दोन्ही गोष्टी उचित नाहीत.

Rise before sun,Life will be a fun.

Hi friends, hope you have gone through and implemented our last post regarding Covid 19 prevention In today’s blog I want to share an interesting topic of Ayurveda lifestyle called as     *Bramhe muhurte uttishthat * which means getting up early before sunrise. Many great authors have depicted the importance of rising up before sunrise in their books. One such author called Mr. Robin Sharma wrote a book on rising up early named it as "5 am club" which was bestselling book for quite a long time. Robin Sharma studied life of various successful persons from various fields and found one thing common in them that is to  rise early. Benjamin franklin once said,   “Early to bed early to rise makes man healthy, wealthy and wise”. To rise early is very important habit for our gut and brains health. Gut and brain both are interconnected by gut brain axis.  As far as Ayurveda is considered whole day and night are divided into three parts namely Vat,Pitta and Kapha, predominance early morning is time of Vata dosh. Its important time considering process of Defaecation/ Excretion as this process is under control of vata dosha and can be properly executed if we rise up early when naturally Vat dosha is predominant in body.   Many people suffer with chronic constipation and main factor behind development of this is habit of rising up late, some other factors are also responsible for constipation that we will discuss later on. Due to late wake up formed stool will be kept in intestine for longer duration and then toxic substances will be reabsorbed from intestinal tubules, so it will create more problems and development of various diseases.   There is another important statement regarding maintaining proper health which is,  Breakfast like a King  Lunch like a prince Dinner like a pauper Most of late risers have stress to reach workplace in time which is not a best start of the day So they can’t plan their Day properly as well as late risers tend to skip their breakfast which further creates bad effect on health as breakfast is considered as important meal of the day.   It is very important to have proper sleep before getting up early and do at least 20 min exercise  after that we can plan our day. Intellect is useless if energy is lacking. If we get up late we are forced to live day in reactionary manner, and thus we cannot plan our day.   Importance of sleep: It’s important to have proper 7-8 hours’ sleep as its time when our body is nurturing and repairing itself. Sleep is the necessity of body not the luxury.  So it’s not wise to compromise our sleep hours to get up early, so to rise early we have to go to  bed early. In early morning hours’ mind is capable of deep learning and there is lesser distraction in the environment, mind is full of positive thoughts. When you get up early you have natural tendency  to go to sleep early by which you can catch golden hours for sleep between 10pm-2 am. Waking up early benefits us in handling stress, it manages our basal metabolic rate properly and this in turn will help us combating various metabolic disorders e.g. Obesity, Thyroid disorders. Practically speaking it is hard to wake up early but if we give proper importance to this thing and understand benefits of it then it becomes manageable.   Scientific reason behind Dopamine and serotonin are neurotransmitters in our brain plays role in sleep- awake cycle. If we disturb this cycle and if we are sleep deprived, then this may result in disturbing levels of this crucial neurotransmitters which finally can give rise to various mental and physical ailments. So rise before sun,Life will be a fun.
हाय मित्रांनो आशा आहे की आपण कोविड 19 संबंधित शेवटची पोस्ट वाचली असेल.  आजच्या ब्लॉगमध्ये मला आयुर्वेदिक जीवनशैलीचे महत्त्व आणि त्यातील महत्त्वाचा पहिला भाग सांगायचा आहे   * ब्रम्ह मुहूर्ते उत्तिष्ठ *  म्हणजे सूर्योदय होण्यापूर्वी लवकर उठणे. आपल्या आतड्यांसंबंधी आरोग्य आणि मेंदू आरोग्यासाठी हि खूप महत्वाची सवय आहे. आतडे आणि मेंदू  एकमेकांशी  जोडलेले असतात.  श्री. रोबिन शर्मा यांनी लवकर उठण्याची सवय यावर संपूर्ण पुस्तक लिहिले आहे  ते सकाळी 5 क्लब नावाचे आहे  या पुस्तकात विविध कार्य क्षेत्रात  काम करणाऱ्या विविध यशस्वी लोकांचा अभ्यास केला आहे हे अभ्यासताना त्यांना आढळले की  की या सर्व लोकांना लवकर उठण्याची सवय आहे. हे पुस्तक बराच काळ सर्वातजास्त विक्री असणारे पुस्तक राहिलेले आहे. ब्रेन्झमिन फ्रँकलीनने लिहिले की लवकर झोपून लवकर उठणारा माणूस निरोगी, श्रीमंत आणि हुशार होतो.  आयुर्वेदाच्या मताप्रमाणे  दिवस व रात्र हे तीन तीन भागात विभागले जातात वात पित्त  कफ पहाटे पहाटे वात दोषाची वेळ असते. व या काळात मलविसर्जन व्यवस्थित केले जाऊ शकते. ही प्रक्रिया वात दोषाच्या नियंत्रणाखाली आहे आणि जर आपण लवकर उठलो तर योग्यरित्या हि केली जाऊ शकते.जे लोक सकाळी उशिरा उठतात अशा लोकांना तीव्र बद्धकोष्ठता सोसावी लागते. इतर काही घटक देखील बद्धकोष्ठतेस जबाबदार आहेत ज्यावर आपण नंतर चर्चा करू.  उशीरा उठल्यामुळे तयार होणारा मल आतड्यात जास्त काळापर्यंत  ठेवला जाईल आणि नंतर विषारी पदार्थ आतड्यांसंबंधी नलिकांमधून शोशुन घेतले जातील जाईल, ज्यामुळे विविध रोगांचि उत्पत्ती होईल .  योग्य आरोग्य राखण्याबाबत आणखी एक महत्त्वपूर्ण विधान आहे  **राजासारखि न्याहारी घ्या   राजकुमारांसारखे जेवा  रात्रीचे जेवण गरीब व्यक्ती प्रमाणे घ्यावे**  परंतु बहुतेक उशीरा उठणा्यांना मॉर्निंगच्या वेळी धावपळ आणि ताणतणाव असतो जे त्यांच्या दिवसाचे योग्य नियोजन करण्यास उपयुक्त नसते तसेच उशीरा उठणारे त्यांचा नाश्ता करू शकत नाही. ज्यामुळे आरोग्यावर आणखी वाईट परिणाम होतो.  महत्त्वाचे म्हणजे पहाटे उठण्यापूर्वी योग्य झोपे घेणे खूप महत्वाचे आहे, म्हणजेच सूर्योदय होण्याआधी उठने  आणि त्यानंतर किमान 20 मिनिटांचा व्यायाम करणे आणि आपल्या दिवसाची योजना आखणे.  उर्जा नसेल तर बुद्धी महत्त्वाची ठरत नाही    जर आपण उशीरा उठलो तर आपल्याला प्रतिक्रियात्मक पद्धतीने दिवस जगण्याची सक्ती होऊन जाते ज्यामुळे आपण आपल्या दिवसाची योजना योग्य प्रकारे करू शकत नाही.   ** महत्वाचे * आपल्या शरीराचे पोषण करणे आणि स्वतः दुरुस्ती करणे आवश्यक असते तेव्हा 7-8 तासांची योग्य स्वरुपाची झोप घेणे गरजेचे आहे. ही चैन नसून गरज आहे.  म्हणून लवकर उठण्यासाठी आपल्या झोपेचे तास कमी करणे शहाणपणाचे ठरणार नाही.  लवकर उठण्यासाठी आपल्याला लवकर झोपायला पाहिजे. पहाटे मन सखोल शिकण्यास आणि कमी लक्ष विचलित करण्यास सक्षम असते.  तसेच जेव्हा आपण लवकर उठता तेव्हा लवकर झोपण्याची  नैसर्गिक प्रवृत्ती असते. ज्याद्वारे आपण रात्री 10-2 दरम्यान झोपेसाठी महत्त्वाचे  तास पकडू शकता.  लवकर जागृत होण्यामुळे तणाव हाताळण्यात शरीराला मदत होईल चयापचय दर योग्यप्रकारे व्यवस्थापित होतो आणि यामुळे आपल्याला विविध चयापचयजन्य विकारांवर मात  करण्यास मदत होते उदाहरणार्थ लठ्ठपणा थायरॉइड इत्यादी  व्यावहारिकरित्या लवकर जागे होणे ही गोष्ट जर कठीण वाटत असेल तर योग्य व्यवस्थापन व त्या गोष्टीचे महत्त्व यांची जाणीव करून घेऊन आपण ती प्रत्यक्षात आणू शकतो. शास्त्रीय दृष्ट्या महत्त्वाचे    आपल्या मेंदूत डोपामाइन आणि सेरोटोनिन न्यूरोट्रांसमीटर झोप येणे व जाग येणे या भूमिका निभावतात.  जर आपण या चक्रात अडथळा आणला आणि जर आपण झोपेपासून वंचित राहिलो तर याचा परिणाम या महत्त्वपूर्ण न्यूरोट्रांसमीटरच्या पातळीवर होऊ शकतो.  जे शेवटी विविध मानसिक आणि शारीरिक आजारांना जन्म देऊ शकतात. लवकर उठा आणि आजारांना दूर ठेवा .